İNSAN FAALİYETLERİNİN

DÖRT BİÇİMİ VESİLESİYLE

Hayreddin Soykan

Her ne kadar ruhumuzun birliği ve parçalanamaz bütünlüğü içinde tüm şimdi sayacağımız “dört”  faaliyet biçimi birbirini besliyor ve etkiliyorsa da, bir başka deyişle, her ne kadar hayatımızın kesintisiz akışı içinde hepsi ruhumuzdan doğup yine ruhumuza dönüyor ve böylece içiçe geçerek ilk bakışta birbirinden ayırdedilmesi güç bir nitelik belirtiyorsa da, kendimizi ve diğerlerini “anlamak” ve başkalarıyla “anlaşmak” bakımından, en başta böyle bir ayrımı netleştirmek bize lüzumlu görünüyor.

Benedetto Croce’nin “Estetik” adlı eserinde yeralan tasnifle ve bizim belki kifâyetsiz yorumlarımızla, çok kısaca, şöyle sıralayabiliriz bunları:

Sezgi veya bedahet bilgisi: Fizikî bir uyarıcı karşısındaki “algı” veya fizikî bir uyarıcı olmasa da hayâlimizde oluşturduğumuz bir “tasavvur” olarak, eşya ve hâdiseleri, TEKLERİ idrâk eden “teorik” faaliyet biçimi. “Şu bahçemdeki çiçek açmış Şeftali ağacı” gibi… İfâde veya ifâde değil, güzel veya çirkin değerlendirmesi, “sezgi” dairesinde sözkonusu. Kendi içimizde yahut başkalarıyla yaptığımız her nevîden “konuşma” dahil, dil, tarih, sanat ve edebiyat, “sezgi”nin hükümran olduğu sahalar.

Aklî faaliyet veya kavram bilgisi: Tek olanlara dair böylesi farklı farklı sezgileri müşahhas vasıflarından tecrid eden, “üst” ve “kuşatıcı” bir birliğe kavuşturan, teklerin âid olduğu “bütün”e işaret eden, yani özleştirip kavramlaştıran, sonrasında bu kavramlar arasında da zihnî bağlantılar kuran, kısacası mücerred KÜLLÎLERİ idrâk eden ve bu KÜLLÎLERİ birbirine bağlayıp sistemleştiren “teorik” faaliyet biçimi. “Şeftali, ağaç, bitki, bitkileri hayvanlardan ayıran özellikler” gibi… Doğru veya yanlış değerlendirmesi, “kavram bilgisi” dairesinde mevzubahis. Aşağıdan yukarıya yaklaşık bir tertible, fen, ilim, ideoloji, felsefe ve nihayet en yüksek seviyedeki temsilcisiyle “hikemiyyat”, bu ülkenin zirveleri.

Faydalıya yönelik veya “ekonomik” faaliyet: Sezgi veya tasavvur olarak gördüğümüz TEKLERİ hedefleyen ve TEKLERİ isteyen iradî “pratik” faaliyet biçimi. “Şu şeftaliyi yeme isteği ve davranışı, bu adamı dövme isteği ve davranışı, oradaki köpekten kaçma isteği ve davranışı” gibi. İstemenin, bir şeyden “kaçınmayı isteme”yi de kapsadığı düşünülmek kaydıyla, faydalı veya zararlı, haz veya acı değerlendirmeleri, “ekonomik faaliyet” dairesinde gündeme gelir. “Psikolojik” tarzında nitelediğimiz tüm duyguların; memnuniyet veya memnuniyetsizlik, sevgi veya nefret, öfke veya korku, ilginçlik veya sıkıcılık, sinirlendiricilik veya korkutuculuk ve sayısız benzerleri çerçevesinde ortaya çıkan ve “belli” kişi, şey, hâdise ve mevzulara dair hemen tüm “hissî” tepki ve davranışlarımızın içinde değerlendirilebileceği basamak işte burasıdır. Psikoloji, ekonomi, hukuk ve siyaset, bu çerçevede söz sahibi addedebileceğimiz disiplinlerden birkaçı.

Ahlâki faaliyet: Aklın temin ettikleri gibi KÜLLÎLERİ, ama bu kez kendilerine uyulacak mücerred KÜLLÎ zorunluluklar hâlinde hisseden, tekleri “tek” olarak değil de KÜLLÎ bir “GAYE” için “vasıta” olarak görüp isteyen, işte bu mânâda KÜLLÎLERİ isteyen iradî “pratik” faaliyet biçimi. “Bir dostun ikramını geri çevirmek ayıb olduğu ve dostun gönlünü hoş etmek iyi olduğu için uzatılan şeftaliyi yeme isteği ve davranışı” gibi… İyi veya kötü, hayır veya şer değerlendirmesi “ahlâkî faaliyet” dairesindedir ki, sırf “ekonomik” olanın ya haz ya acı verici niteliğine karşılık, burada görünüşte acı veren bir davranış iyi, aynı minvâlde, görünüşte zevk veren bir başka davranış da kötü olabilir; mesele “niyet” ve “gaye” itibariyle, davranışın neye “vasıta” ve “vesile” olduğudur. Uğrunda acı da çekilse fiilî cihadın “iyi”, İslâm düşmanı bir rejimde popo büyütmeninse “kötü” olması misâli. Ahlâk veya etik sahası, bu basamağın başvuru mercii. Ancak aynı zamanda, tüm geçmiş teorik ve pratik basamaklar üzerindeki en tesirli “merkezî fakülte”dir bizim için ahlâk. Vicdanımızda duyduğumuz iç zorunluluğun “emredici ve değerlendirici” gücüyle; ilgi, sevgi ve dikkatimizi “küllî prensipler” hâlinde neyi bilmemiz, istememiz ve yapmamız gerektiğine çevirici oluşuyla; aynı şekilde nelerden kaçınmamız gerektiğini vaz’edici niteliğiyle ve böylelikle iç dünyamız kadar dış dünyamızı da tanzim edicilik vasfı taşımasıyla, ruhumuzu yoğurup biçimlendiren “otorite”dir ahlâk! Tek tek “belli” davranışların ne olması veya olmaması gerektiğini vaz’eden hukuksa, Mütefekkir Salih Mirzabeyoğlu’nun ifâdesiyle, “ahlâkın pıhtılaşması”.

Tüm bu basamakların üstünde taht kuran “din”e geldiğimizde, o, ister teorik ister pratik, hayat ve faaliyetin her köşe ve basamağını kuşatıp kapsayarak, tümü için emredici ve biçimlendirici ölçüler veren yegâne zirve!

Buraya kadar dile getirmeye çalıştıklarımızda bilhassa dikkat edilmesi gereken nokta, Croce’nin de uyardığı üzere, yukarıdaki ilk iki “teorik” faaliyet biçimiyle “kâinat”a yaklaştığımız ve muhtevâsındaki varlıkları ANLADIĞIMIZ, sonraki iki “pratik” faaliyet biçimiyle de “kâinat”ı İSTEYEREK DEĞİŞTİRDİĞİMİZDİR.

“Sûretler olmasaydı, mânâlar ebediyen bilinemezdi” hikmeti muktezâsınca, ister müşahhas veya muhayyel teklere dönük “sezgi” dairesindeki idrâkımızda, isterse aklımıza hitab eden küllîlere dönük “kavram” dairesindeki idrâkımızda, mücerred “mânâ”ya bizleri eriştiren bir “köprü” olarak, “sûret” veya “teferruat” vasfı taşıyan bir “tek” sezgisi, “parça”ya dair bir sezgi görüyoruz. “Tek tek şu şeftali ağaçlarına dair bir sezgim veya bana anlatılanlardan sonra hayâlimde beliren bir şeftali ağacı tasavvuru olmasaydı, şurada veya buradaki, hepsi birbirinden farklı şeftali ağaçlarını kuşatan bütün bir ŞEFTALİ kavramına da erişemeyecektim” misâli. Bir diğer ifâdeyle, mücerred (yani görünmez) ve “küllî” olan, şu karşımdaki tek olanda, yani cüz’î olanda ferdîleşiyor ve böylece “bütün” parçada tecellî ediyor. İBDA Mimarı’nın “Aslı gösteren teferruat ve teferruatı kendine bağlayan asıl” tesbitini hatırlıyoruz.

Sezgi, “bilgi”dir. Kişinin, bizzat kendisinden veya çevresinden kaynaklanarak “maruz kaldığı” varlığa, maddeye, intibâlara ruhunda mütemadiyen verdiği bir “biçim”dir. İBDA’nın “ruhun ruhla bilinişi” formülasyonu çerçevesinde, ruhun temin ettiği, objektifleştirdiği, müşahede ettiği, ifâde ettiği bir “form”dur. Daha doğrusu, sezgi bir bilgi, bilgi bir biçim (form), biçimse bir ifâdedir. Madem ki ruhun “maruz kaldığı” varlık muhtevâsı sürekli değişmektedir, bu değişen muhtevâya verilen “form” da sürekli değişir ve RUHUMUZUN HİÇBİR İFÂDESİ BİR DİĞERİNİN AYNI DEĞİLDİR.

Gerçi “şeftali ağacı” dendiğinde “herkes için” aynı olan bir kavramdır sözkonusu olan. Ancak bu “kavram”ın her insandaki “ferdîleşmesi” ve belli bir ândaki “ifâdesi”, yine o kavramı kullananın “şahsî” mânâ rengini alır ve tüm diğerlerinden başkalaşır. Kim, nerede, ne zaman, ne vesileyle, ne gayeyle, hangi duyguyla “şeftali”den bahsediyor? “Şeftali” kelimesinin geçtiği her yerde, bu kelimeyi her yönden kuşatan ve ona diğer “şeftali”lerden bambaşka bir “mânâ rengi” kazandıran böyle bir “kuşatıcı” atmosfer sözkonusudur. Kavramları belli “kelime”lerle ifâde etmemize nazaran, şayet kullandığımız her kelimenin bu “atmosfer” bakımından “dile getirildiği âna dair” bir “sezgi ifâdesi” olduğunu dikkate alırsak, Croce’nin tesbitiyle, sözlüklerdeki “kelimeler” herkes için aynı anlamda kullanılmayacaktır. Yahut, “kavramlar”, kavramlar için konmuş o “tarifler”, fiiliyatta herkes için “aynı” anlama gelmez, bir başka deyişle birebir aynı anlamda kullanılmaz. O “küllî”ye, o “kavram”a, o kavram için tesbit edilmiş olan o “kelime”ye tutunurum, ama onu başkalarından ayrı bir yerde, ayrı bir zamanda ve ayrı bir gayeyle kullanır, ona artık benim için “tam o ânda” taşıdığı “anlam”ı katarım. Kısacası, küllîyi ferdîleştiririm.

Diğer taraftan, ahlâkî bir varlık olan, vicdanında “küllî” bir zorunluluk olarak “iyi”yi duyup isteyen ve bu “iyi”yi faaliyete dökmek isteyen ben, mücerred (yani ruhen bilinir ama görünmez) bu gayeyi, hiçbir “müşahhas” yahut “muhayyel” TEKE yaslanmadan, onu “vasıta” ve “vesile” kılmadan gerçekleştiremem. İyi olmak ve iyilik yapmak istiyorsam, bunu ruhumda yahut çevremde mevcud teklere, fertlere, teferruata, vasıtalara, sûretlere, vesilelere yönelmeden, özetle bu nevî “parça” unsurları “sıçrama taşı” veya “manivela” kılmadan başaramam. O hâlde, ahlâkî faaliyet de, aynen aklî faaliyetin sezgide “görünüş”e ulaşması gibi, faydalıya yönelik veya Croce’nin tâbiriyle “ekonomik” faaliyette “görünüş”e ulaşıyor. Bir başka tâbirle, küllî olan, ister “teorik” isterse “pratik” faaliyet biçimlerinde olsun, ferdî olanda billurlaşıyor. Nasıl demin bahçemdeki şeftali ağacından hareketle şeftali kavramına varıyorsam yahut şeftali diye bir kavramdan haberdar olduğum için onun da şeftali ağacı olduğunu biliyorsam, sırf oburluğumdan kaynaklanan bir arzuyla şeftali yemem dışında, ancak dostumun ikram ettiği şeftaliyi yiyerek gösterebilirim iyiliğimi. Bu durumdaki faaliyetim dostuma karşı duyduğum ahlâkî mesuliyetten ötürü iken, ki şeftaliyi ayrıca sevmem yahut sevmemem farketmez, diğer durumda sırf oburluktan ötürü ve tokken gidip bir şeftali yemem, benim ahlâkîliğimin menfî vasfını, iyiliğimi değil de nefsâniyetimi gösterir daha çok. “İyi”ye vesile olduğu için “faydalı”ya yönelişten ziyade, o şeyi sırf “haz” için istemek gibi. Çocuk yahut haramdan korunma gayeli evlilikle, haz gayeli fuhuş farkı misâli.

Ruhun teorik ve pratik faaliyet biçimlerini “dört basamak” hâlinde sıralarken “tek”lere ve “parça”lare dönük olanlardan bahsetsek de, bunların “kendi içinde” müstakil addedilebilecek bir “bütünlük” belirttiğini de unutmayalım. Sezgi, tek tek eşya ve hâdiselere yönelik olsa da, verilen “biçim” olarak bütünlüklü bir “ifâde” veya “kompozisyon”dur; “işte bu bizim şeftali ağacımız!” gibi. Faydalı olana, belli bir objeye dönük istek ve davranışım da yine kendi içinde bir bütündür; “canım çektiğinde gidip o şeftaliyi yemem” gibi.

Bu bâbda nakletmek istediğimiz son bir husus, Türkçeye “Hakikat Bilgisine Yükseliş” ismiyle tercüme edilen “Mearicü’l Kuds” adlı eserinde, İmam-ı Gazalî Hazretlerinin buyurduklarıdır. Vukûfiyetimiz son haddiyle yetersiz de olsa, hisse devşirebileceğimize inandığımız ve bir kısmını İBDA Külliyatından da hatırlayacağımız hikmetler:

“İnsanın haricindeki hiçbir araz, araza mahal olan bir cisim, bitki ve hayvan küllî’yi idrak edemez. Küllî, küllî olması yönüyle kendine has bir vahdete sahibtir. Asla bölünemez. Meselâ insan mutlak bir küllî kabul edildiği takdirde onun yarısı, üçte biri veya dörtte biri olamaz. O halde küllî sûreti (sûret-i külliye) kabul eden şey bir cevherdir. Bir cisim veya araz değildir. Onun mekânı ve ciheti olmadığı için gösterilemez. Onun vücudu aklî bir vücuttur. His için her şeyden daha hafi, akıl için herşeyden daha zâhirdir.”

“Şeriat haricî bir akıldır. Akıl dahilî bir şeriattır. Şeriat ve akıl iç içe, omuz omuza (mütâdidân) olup, bu ikisine bir demek mümkündür. Şeriat haricî bir akıl olduğu için Allah-u Tealâ birçok kafiri Kur’ân-ı Kerim’de akılsızlıkla damgalamış ve “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler. Bunun için akletmezler” buyurmuştur.”

“Şeriat akıldan koptuğu takdirde ondan hiçbir şey zuhûr etmez. Zira nasıl göz olmayınca ışık fayda vermez ise, ışık olmayınca da göz acze düşer.

Ey kardeşim bilmiş ol ki akıl kendi başına çok az şeyi halledebilir. Zira akıl birşeyin cüziyyâtına değil, sadece külliyâtının bilgisine vakıf olabilir. Mesela Hakk’a inanmanın, doğru sözün, helâl alış-verişin, adaletle muamelenin ve de iffetin güzel olduğunu cüzî olarak değil, küllî olarak bilebilir. Oysa ki şeriat eşyanın hem cüziyyâtını, hem külliyâtını bildirerek, neyin itikad edilmesi gereken birşey olduğunu ve neyin adalet olduğunu teker teker açıklar.

Kısaca akıl şeriatın tafsîlatını bilemez. Halbuki şeriat bazen aklın karar kıldığı şeyi ifade ederek, gafilleri tenbih ederek, marifete ait hakikatleri delillerle izhar ederek, unutulanı hatırlatarak, şer’î hususları öğretip, kıyamet ahvalinin tafsilini talim buyurarak kişiyi hidayete ulaştırır. Öyleyse diyebiliriz ki şeriat sahih itikadlar ve müstakîm fiillerin nizamıdır; dünyevî ve uhrevî maslahatların kılavuzudur.”

Anlaşma yahut anlaşmazlıklardan bahsederken sık sık kendisine atıfta bulunacağımız böyle bir ön malûmat denemesinden sonra, artık bahsimizi aktüel meselelerle irtibatlandırmaya çalışabiliriz.

Zorunluluk, Sorumluluk ve Çocuk

Sevdiklerimiz, çevremizdeki, cemiyetimizdeki insanlar, acı çekiyor, ruhen ve fikren dağılıyor, benlikleri bir ihtiras ve heyecan kaosuyla cadı kazanı gibi kaynıyor, herbiri kendi yönüne çeken parça ilgi, bilgi, sevgi ve dürtüler; ruhî, fikrî, ailevî, meslekî, içtimaî vs. muvazeneleri altüst ediyor. Kısacası, insanlar "toparlanamıyor" ve mütemadiyen parçalara dağılıyor, savruluyor. Ve kendisi gibi, çevresini de ifsad ediyor. Acı ve fâcialar müştereken paylaşılıyor. Çocukluğumuzdan bu yana, belki hepimizin benzerlerini yaşadığı türden dağınıklar ve kaotik dalgalanmalar... Şayet "Yeni Nizâm" ve "Yeni İnsan” idealini yükseltiyorsanız, bu idealin nefsinizde ve fertlerde mayalanması gereğini farkediyorsanız, elbetteki “nizâm”ın ferdde ve cemiyette “zorunluluklar-prensipler” etrafında bir toplanma, toparlanma ve bütünleşme duygu ve yapısı gerektirdiğini de idrâk ediyorsunuz demektir. “Yeni İnsan” örneği hâlinde, kadın ve erkeği, “aslî” keyfiyetlerini kazanma ve sorumluluklarını yüklenmeye dâvetle, ideal önündeki kapasitenizce bunun yolunu gösterme gereğini de!..

Çocukların "sorumsuz-mesuliyetsiz"liğinden dem vurulur ya sık sık, hani hiçbir kural tanımadan keyfince oynamak ve dağılmak isteğinden, işte bugünkü neredeyse tüm kaotik duygu, düşünce ve davranışlara damgasını vuran hastalık ve yetersizlik de bu olsa gerek: Sorumsuzluk ve dağınıklık!.. Varlığın, varlığının, hayatın ve hayatının mânâ ve gayesini bilmeyiş, bütünleştiremeyiş, hayatında tatbik edemeyiş ve bilse de davranışlarında umursamayış, hatta kötüye kullanış... İdeali; "küllî" ve "değişmez" prensipler bütününü ifâde eden aslî hayat gayesini, "organik-nefsî-parçalı-değişken" ihtiyaç, çıkar, fayda ve dürtülerin emrine vererek bir yerde "insanlık"tan çıkış... Çocuk, kendi çağına yakışanı yapmasıyla belki hepimizden fazla insandır, lâkin yaşça büyüse de hep çocuk kalan ve çocukça davranan "sorumsuz"sa, artık başka sınıftan. Yaptığı, son haddiyle yanlış; kendi çocuklarından başlayarak başka "insan"ları da "insanca" var etme ve varoluşu onlarla paylaşma, rehber ve örnek olma sorumluluğunu yerine getiremeyişi sebebiyle de, yakışıksız.

Sorumsuzun en başta tanımadığı en büyük suçuna gelince... Dünyada "alacaklı-evsahibi-sorumsuz" değil, "borçlu-kiracı-sorumlu" olarak bulunduğu ve "benim dediği ne varsa hepsini başkasına borçlu" olduğu için, hayatının tümünün bir "borç ödeyiş" vazifesine, faziletine ve bunun zevkine hasredilmesi gereğini idraksizlik ve umursamayıştır herhâlde bu suç.

Şahsın varlığı, "kendinden menkûl" değil; "Zorunlu Varlık"a, "Mutlak Varlık"a nisbet ve izafetle... Bilgisiyse, "Mutlak Fikir"e, "Küllî Ruh" ve "Küllî Mânâ"ya nisbet ve izafetle... Zorunlu'ya tâbîlik ve O'na daimî sorumluluk; O'nun vaz'ettiğine nisbetle herkes ve herşeye sorumluluk da bundan; herkes ve herşeyde O'nun "âyetleri"!.. Herkes ve herşeyde O'na dönük istikameti görüp "seçme", kalben "isteme" mükellefiyeti ki, "iman" da bu değil mi zaten? Çokluktan birliğe sıçrama, kendini aşma marifeti... Meâlen “Âlemin insan, insanın O'nu bilmek için yaradılışı” hikmeti... O ki, "Vâcibü'l Vücûd" olan; "Varlığı Zarurî-Zorunlu olan, Vücûdu mutlak var olan, yokluğu mümkün olmayan"...

Kısaca formüle edebiliriz sanırız: "İman" ve İslâm"la mükelleflik "akıllı" olmakla, "küllî-zorunlu" olanı farkedebilici "temyiz" hassasına mâlikiyetle, böylece "yetişkin"liğe geçiş imkânına, "zorunluyu seçme" hürriyetine sahib olmakla başlar. Zira bu insan, "zorunlu"yu kalben ve fikren idrak iktidarında olduğu için, artık "sorumlu-mesul"dur; "borç ödeme"ye başlama vaktidir. Allah'ın kendisine kefîl olduğu ve kâinatın bir "anne" gibi bağrında büyüttüğü çocuksa, henüz "zorunlu"yu akletmek ve zıddını tenkid etmek iktidarında olmadığından, yetişkinlik çağına dek, yaptıklarından "sorumsuz-mesuliyetsiz" kalır.

Zorunluluğun bir mânâsı da, bir şeyin tâbî olduğu "küllî" kanun demek olması; olanın, bilinenin ve yapılanın "mânâsı" yahut "gayesi"; ilke, kategori, prensip, kâide, esas vs. derken, çoğu defa böyle bir "zorunluluk"tur kasdımız... "Mutlak Hükümler-Nasslar" bir yana, Zorunlu Varlık'a nisbetle "zorunsuzluk"lara, "imkân ve ihtimâllere açık" olsa da, "geçerlik ufku" olarak böyle sayısız tecrübî ve ideal mahiyette "kanun" tanır, bilir ve temin ederiz. "Mutlak Zorunluluk", değişmez, değiştirilemez, "hiçbir şarta bağlanamaz" ve başka türlü olamaz demektir bir anlamda; oysa yaşadığımız âlemin hususiyeti, her ân değişir ve değişebilir "eşyâ ve hâdiseler" zaman ve zemininde akışı. Öyleyse, realite zımnında "mutlak" değil, "izafî zorunluluklar-kanunlar"dan bahsedebiliriz en fazla. Ve tümünü "Mutlak Kanun"da fânî görürüz "ilk prensibe ircâ" yolunda...

Fakat realiteye ışık tutup yol gösteren, prensipleri sayısız insanın "tecrübe"sinde kavranılmış ve başlangıcında yahut nihâyetinde Mutlak Kanun'da, "Bir Kanun"da fânî olan bu beşerî cehdin "kazancı-verimi" kanunlara, varlığın bu mânâlandırmalarına, "nisbî-izafî" de olsa bu "zorunlu" kanunlara iltifat etmeyiş, iltifat etmeyeni ve çevresini çarpar en başta.

Yine de hatırlatalım ki, meselâ "zorunlu" addedilen "tabiat kanunları"nın bu vasfı dahi, "belli sayıdaki" tecrübenin bir noktada "aklen" kutublaşmasına dairdir ve onlarda bile "zorunsuzluk-hürriyet-başka türlü de olabilirlik" imkânı olarak, Emile Boutroux’un ifâdesiyle "Üstün Müdahaleci"nin "Mutlak Hür İrade"si her dâim tecellîdedir. Meâlen, "Dilediğini dilediğince eyleyen Allah!"... Ancak biz kullara düşen, "aslî" zorunluluklarla zıdlaşmadan ve onlara "ircâ" edip "muvazene" kurarak, bahsettiğimiz "nisbî" zorunluluklara, böylesi "tabiî ve içtimaî kanunlar"a, bu "vesile"lere tutunmak yine de!.. O'nun tecellîlerinden, iman ve "bağlı akıl-selim akıl"la, O'na yol bulmaya bakmak!.. İlgilisini, "zorunluluk" ve "zorunsuzluk" bahsinin kimi inceliklerini takib bakımından, Emile Boutroux'un "Zorunsuzluk Doktrini"ne istikametlendirebiliriz. Mümkün hata ve eksiklerimizi orada tashih için...

Biz tekrardan, "nisbî-izafî" de olsa, realitede yolumuzu kaybetmememize "vesile" olan bu "zorunlu-küllî" kanunlara dönelim. Hani "yıldırım" gibi; yıldırımın hangi mevsim ve mevkî şartlarında yeryüzüne düştüğüne dair -zorunluluğu izafî de olsa- "kanun"ları umursamayıp, ailenizi yahut dostlarınızı yağmurdan korumak için onları bir ağacın altına götürürseniz, kendinizi ve sevdiklerinizi büyük bir tehlikeye atmış olursunuz yalnızca. Bugün ferdleri, aileleri, toplumları ve insanlığı yakıp kavuran "kaotik yıldırım"ların, parçalanmanın ve yabancılaşmanın en mühim sebeblerinden belki en başta geleni de, işte, yazımızın mihrakını oluşturan şu nokta:

"Çocuk"ların, varlığın mânâsını "kendinde" bilip bütünleştiren bir "insan" olarak "yetiştirilemeyiş"i!.. Asıl tuhaf olan ise, "çocuk"ları yetiştirebilecek ne bir "yetişkin"in ne de bir "yetiştirici-bütünleştirici" FİKİR'in, aile ve toplumda hemen hiç varolmayışı!..

Büyümeyen, Büyütemeyen, Toparlanamayan “Çocuk”

Hayat tecrübesi dediğimiz şey, bir anlamda, herkesi ve herşeyi "yerine ve çağına göre" değerlendirmeyi öğrenmekle bir sayılabilir. Fakat pratikte çoğumuz, çocuktan yetişkin gibi, yetişkinden çocuk gibi, kadından erkek gibi, erkekten kadın gibi, sanatçıdan savaşçı gibi, savaşçıdan sanatçı gibi, câhilden âlim veya âlimden câhil gibi davranmasını beklemişizdir birçok kez. Tabiî kendimizi de sağlıklı değerlendiremeyişimize işarettir bu. Kendimizi bilmiyoruz ki, "kendimizde toplu" âlemi bilelim; varlığı, varlığımızda mânâlandırabilelim. Temelde böyle bir tavır, herşey ve herkesi kendi "varlık prensibi"ne ircâ ve ona nisbetle takdiri bilemeyişimize hamledilebilir. Hayata ve hayattakilere dair "bütün" bir bakış açısı ve tenkid ölçülerine mâlik olamadığımızın, sezgi ve düşüncelerimizdeki dağınıklığın bir ifâdesi... Ruhen ve fikren "toparlanamayış"ın delili... Kemmiyetlerde savrulup, "keyfiyetçi" olamayışın tezahürü... Üstad'ın ifâdesiyle "keyfiyetçilik", meâlen, herşeyi "kendi oluş cevherine ircâ" değil mi?..

Robert Moore ve Douglas Gillette isminde iki Amerikalı psikoloğa âid, daha önce sözünü ettiğimiz ve bu çalışmanın yapılmasına vesile olduğunu ifâde ettiğimiz "Kral, Savaşçı, Büyücü, Âşık / Olgun Erkeklik Arketipleri Yeniden Keşfediliyor" adlı eserin belki en güzel tarafı da, çocukluğu, gençliği ve yetişkinliği, erkekliğin tekâmül safhalarını, ayrı çağ ve keyfiyet hususiyetleri tarzında değerlendirişi. Hepsini aynı "kategori"ye sokup tekdüzeleştirmeyişi ve birbirinin varlık prensiplerini diğerine taşımayışı... Yetişkinliğe giden her çağı da, takdir edilmesi ama zaman içinde geçilmesi gereken bir süreç olarak değerlendirmesi... Ve neticede, hakiki tekâmül ve yetişkinliği, meselâ bir "erkek" için, insan ötesi, küllî, ideal, çıkarların fevkinde bir gayenin "hizmetçiliği"nde, böyle bir "aşkın" idealde "toparlanış"ta ve çocukça egoistliğin, sınırlarını bilmez kibrin "sembolik ölüm"ünde görmesi...

Çocukların yetiştirilmesinde en esaslı unsur, karşısında "örnek" biçimde davranan ve hakikaten "yetişkin" olan bir insanın, çocuğu çocukluktan kurtarmaya "ayna" olabilmesidir. Boş yere kitabları yardıma çağırırız, eğer kendimiz bir "örnek", bir "yetişkin" olamamışsak!.. Mütefekkir, şöyle altını çiziyor bu inceliğin:

"Çocukların yalnız emir ve nasihata değil, daha çok örneğe ve esere ihtiyacı vardır."

İşte sözünü ettiğimiz psikologlarca yazılmış eserde de bu durum, olanca çıplaklığı ve tüm medeniyete yayılmış menfî neticeleriyle ele alınıyor ve deniyor ki; bugün Batı toplumlarının en başta gelen krizlerinden biri, "yetişkin" bir erkeğin, keyfiyetine uygun davranan bir "baba"nın bulunmayışı ve giderek yokoluşudur. İster sadist isterse mazohist olsun, "zayıf" karakterli bir "baba" yahut "erkek" tipi, hem çocukların kendi kimliklerini sağlıklı biçimde bulmalarını, hem de toplumda olgun, üretici ve birbiriyle doğru münasebetler kuran insanların varlığını sabote ediyor. İnsan ötesi bir “ideal”in temsilcisi oluş değil, saldırgan veya âciz "ego"istlik hükmünü icrâ ediyor. Feministlerin haksız yere erkek cinsine atfettikleri "âciz, tacizkâr, saldırgan, çevresinin verimliliğini kıskanıp sabote eden" tip, aslında henüz büyüyememiş bir "erkek çocuk" psikolojisidir yahut kısmen de erkekliğin gölgede kalmış, vahşi yönlerinin ifâdesidir.

Ve "ataerkillik" diye aşağılandığı sanılan da, hakiki olgun "erkek" potansiyeli, yetişkin "erkek" arketipi değildir. Çünkü, "ataerkil-koca çocuk", sadece kadınlara değil, kendi çocuklarına ve çevresindeki diğer hemcinslerine de saldırgan ve kıskançtır; o, olgunlaşmamış bir seviyeye saplanıp kalmış "bodur erkeklik"tir.

Bu "erkek çocuk psikolojisi", pasiflik ve zayıflık, şahsî hayatında müessir ve ibdâcı olamama, başkalarının (erkek veya kadın) hayatını ve üreticiliğini zenginleştirememe, onların varoluşlarının tekâmülünü teşvik etme yerine boğmaya yeltenme, daha üst bir şuur ve kimliğe sıçramayı beceremeyip, tüm duygu, düşünce ve davranışlarını bu "küllî" idealde "toparlayamayıp" sürekli "farklı" ve "egoistçe" hedeflere dağılma, organizmasına ve egosuna yönelik dış tesirlerden mütevellid daimî “saplantı” yaşama, yani fikrî hâkimiyetle tüm bu kaotik duygulanmaları dışlaştırıp aşamama şeklinde kendini karakterize eder. Gerisini kitabdan takib edelim dilerseniz:

«Bazı erkeklerin "kendilerini toparlayamadıklarını" duyarız sık sık. Burada kastedilen, sözkonusu kişinin kendine ait bütünleştirici derin yapıları yaşayamamasıdır. Bu erkek parçalanmıştır; kişiliğinin çeşitli kısımları birbirinden kopmuş ve birbirinden bağımsız -sıklıkla kaotik- hayatlara yol açmıştır. "Kendini toparlayamayan" erkek, büyük ihtimalle, erkekliğin derin yapılarının yolunu açan ritüel eriştirme imkânına sahip olamamış bir erkektir. Ve bu erkek küçük bir çocuk olarak kalır. Bunu özellikle istediği için değil, hiç kimse ona bu çocuk enerjisini erkek enerjisine dönüştürmeyi göstermediği için. Hiç kimse onu erkeksi potansiyellerin olduğu dünyanın doğrudan ve iyileştirici hayatlarına yönlendirmemiştir.»

Bu iktibasta dikkatinizi dikkatinizi çekmiştir belki: "Ritüel eriştirme"... Ritüel; âyin, "çoğunlukla mukaddes bir anlama sahib, belirli hareketlerin tekrarından oluşan merasim"...

Dün ve bugün birçok medeniyette karşılaşılan ve "çocuk erkek"ten "yetişkin erkek"e ruhî sıçramayı temin eden, bu hissî ve zihnî kopuşu sağlayan "ritüel eriştirme"nin en önemli üç yönüyse şöyle görünüyor:

Merasim büyüğü: Bilge bir yaşlı erkek yahut kadın... Eriştirme süreci boyunca hadiseyi yönlendirip, eriştirilen çocuğu karşı tarafa güçlü ve tam olarak gönderir. Çocuğun içinde gizli potansiyelleri derinden harekete geçiren, "ayna" gibi ona ondakini gösteren, çocuğun iradesini kendi iradesine tâbî kılıp çocuksu "ego"dan kurtaran "tam" insan... “Rol modeli”…

Mukaddes mekân: Çocuğu dış dünyanın tesirinden koruyan, "nefsî-organik-egoist-dünyevî" yönünü harekete geçirdiği için bilhassa kadınlardan tecrid edilmiş hususî mekân ki, eriştirme bitinceye kadar çocuk buradan çıkamaz. "Nefsî-organik" sınırlarını ve âcizliğini anlayıp gururdan, "ego"nun belirleyiciliğinden kurtulması ve "sınırsız-sonsuz-küllî" gayelere ruhunda yol açabilmesi için, burada dayanılmaz hissî tecrübelere ve hatta işkencelere tâbî tutulur erkek çocuk. Erkek geleneğine ve toplum ahlâkının ideal değerlerine boyun eğmeyi öğrenir çocuk. Tevazûu öğrenir ki, bu, iki noktayı derinden farkediştir: Sınırlarını bilmek ve ihtiyaç duyduğu yardımı başkasından edinebilmek!..

Ego'nun ölümü: Herhangi bir erkekte, "erkek psikolojisi"nin var olabilmesi için, bir ölümün gerçekleşmesi gerekir. Sembolik, psikolojik veya mânevî ölüm... Erkek çocuğun "ego"su ölmelidir. Eski varoluş, davranış, düşünüş biçimlerinin, yeni erkek doğmadan önce "ölmesi" gerekmektedir. Belki ölen "ego" değildir ama, onun bağlandığı ve beslendiği "enerji merkezi" değişmiştir. Kalb ameliyatındaki gibi, sanki "nefsi için" atan kalb bir ân için durdurulup çıkartılmıştır da, yerine konulduğunda artık "küllî bir ideal için" atması sağlanmıştır.

Tüm bu süreçte belki en dikkate şâyan husus, çocuğun "organik-egoist-parçalara dağılmış" ruhî yapısının "küllî" bir ideal veya toplum gayesi, ahlâkî düsturlar çerçevesinde "toparlanması"nı temin olarak beliriyor. "Nefsi için" ve onun dürtüleri peşinde yaşamaktan kurtarılıyor çocuk, gayesizlikten çıkarılıyor ve "ideal için" yaşama aksiyonu başlıyor!.. Pasif, pasif-agresif olmaktan öteye geçirilip, "kendi için" ama hep kendini aşarak, aktif, ibdâcı, üretici, sorumlu, yardımsever, faziletli, soğukkanlı ve gerektiğinde sert bir savaşçı olmasının yolu açılıyor.

Öbür türlü, nefsanîliğin başıboş bırakıldığı demde hep bir dağınıklık; her dış tesirin peşinden gidiş; âlemdeki herkesi hasmı veya rakibi görüş; duygu ve düşüncelerinde tam bir kaos ve dağınıklık; keyfince dağıldığından çoğu zaman tam bir sorumsuzluk; insiyakî olup “hakiki” bir temeli olmayan aşk ve nefretler; bastırılamayan bir heyecan, korku ve güvensizlik veya bunu telâfi edici bir mekanizma olarak sebebsiz saldırganlıkların ardına saklanış; veya tam tersine “duygusuz”, “meselesiz”, “ıstırabsız” ölü bir hassasiyet(sizlik); "ego"sunun dar ilgi çerçevesinden yükseğe çıkıp "bütün" bir görüşe sahib olamadığından herkes ve herşeyi eksik gedik yahut yanlış mânâlandırma vb. hayata hâkim olmakta...

Böylesi bir ruhî, fikrî ve iradî dağınıklığın, parçalanmanın, kaotik yapılanmanın önüne geçip "toparlanma"nın nerede olacağını gösteriyor Mütefekkir; belli ki, denetleyici, dizginleyici, sorumluluk yükleyici ve ahlâkî zorunluluk vaz'edici, ama bir o kadar da "hürriyet" sevinci ve mevzuuna ihtirasla bağlılık bahşeden "fikir"de:

"Boş bırakılmış topraklar, gübreli ve bereketli iseler, yüzbin çeşit otlarla dolar. Yararlı olabilmeleri için onlara kazma vuruyor, işe yarar tohumlar ekiyoruz. Kadınlar kendi başlarına kalınca biçimsiz birtakım et parçaları çıkarırlar; sağlam ve tabiî bir beden için, bir tohum almaları gerekiyor. Ruhlar da böyledir; onları bir fikirle uğraştırıp dizginlerini tutmazsanız, uçsuz bucaksız bir hayal dünyasında, başıboş, öteye beriye dolaşıp dururlar. Böyle bir aylaklık içinde ruhların kurmadığı hayal, düşmediği kuruntu, bulmadığı gariplik kalmaz; bir amaca bağlanmayan ruh, yolunu kaybeder; çünkü, her yerde olmak, hiçbir yerde olmamaktır."

Gereken, “logoterapi”dir!..

Sıçratıcı, Toparlayıcı ve Kurtarıcı “Fikir”

Fikir, ayaklanmış ve zabtedilemez heyecanlarımızın, duygularımızın, çalkantı ve dağınıklıklarımızın, nefsimizi istilâ etmiş ve çoğu nefsânîlikten doğan bu kaos muhtevâsının dizginleyicisi ve bu duygu yangınının söndürücüsü... Nefsimizin bu kaosunu, "üst-küllî" bir bütünlüğe sıçrayarak ve bağlanacağı zorunlulukla irtibatlandırarak "aşıcı" ve "aşırtıcı"... Fâni nefsine veya diğer parça fânîlere dönük nefsî temâyüllerle, ihtiraslarla, rabtolunmuşluklarla ruhunu "esir" ve "rehin" etmiş olan, yokluğun ve sınırlılığın tuzağına acıyla kelepçelenmiş olan biçarelerin kurtarıcı meleği...

"Bizi bilgili olmaya zorlayan" ve bizde muvazenelendirilmeyi dayatan, mutlaka bir zorunluluğa nisbet edilebilirse çözülüp aşılabilen, maddî-mânevî bütünlüğümüzü tehdit eden "iç ve dış uyaranlar"... İşte "fikir", bu çalkalanan duygu, düşünce ve davranış muhtevâsına verdiğimiz "biçim"dir ki, bu kaosun bir muvazenede objektifleştirilmesine, dışlaştırılmasına, aid olduğu zorunluluğa nisbet edilmesine dairdir. Nefsimizin şerrinden bizi kurtaran itfaiye teşkilâtıdır sanki. Bir acıyı, korkuyu, saplantıyı, dehşeti ve benzeri teessür hâllerini konuşarak veya yazarak "ifâde edince-biçimlendirince", fikirleştirince, bunlardan belki tamamen belki kısmen sıyrıldığımızı, dayanma gücümüzün yenilenip dinçleştiğini kim inkâr edebilir? Fikir, bir deyişle, dağılan bütünlüğümüzün "toparlanması" demektir. Hep yeniden "zorunlu"yu seçme ve "varoluş" muvazenesini kazanma, bize yokluğu dayatıp muvazenemizi bozan zamanı yüzümüzü hep yeniden varlığa ve sonsuza dönerek aşma demektir, diyebiliriz.

Sözün burasında, fikre ve fikir işçiliğine tâlib herkesin dikkat etmesi gereken bir dağınıklık tehlikesini hatırlatmak gerekiyor sanırız. L. Dugas, "Edebiyat ve Sanatta Sıkılganlar" adlı eserinde şöyle dile getiriyor bunu:

"Nerede kalacağını bilmeyen zekâ, her şeyi aynı zamanda öğrenmek ister, emeklerini dağıtır, kabiliyetlerini harcar ve kendisini metafiziğe ve ahlâka doğru götüren gerçek istidadından ayrılır. Yalnız bir konudan öbür konuya geçmekle, bir kitaptan başka bir kitaba atlamakla, her şey üzerinde sathî bir bilgi edinmekle kalmaz, kendi seviyesinden de aşağı düşer."

Ve fikir aynı zamanda, içimizde dönüp duran ve kovdukça daha şiddetli hücum eden, bizi ikiliğe, kendimizle, inandıklarımızla çelişkiye düşüren, yıllar boyu muvazenelendiremediğimiz "saplantı"larımızı "içtimaîleştirir-yapıştıkları kalb zarımızdan dışarı atar-objektifleştirip tesirsizleştirir", hiç olmazsa ve daha doğrusu, eşit şartlarda mücadele edebileceğimiz bir meydana savuşturur onları. Nereden saldıracağı belli olmayan, bu yarı şeffaf ama korkunç hayâlet, "biçim" ve "hacim" kazanır, hamle yaptığımızda yenilebileceği "zaaf" noktalarını ve "anatomi"sini sergiler bize. Bu iç düşmanların, "ahlâkî zorunluluklar"a nereden zincirlenebileceğini, sâdık bir köpek gibi nasıl tasmalanıp kulübesine bağlanabileceğini öğretir fikir.

Aslı ve Sahtesiyle Kalb Ameliyatı

"Ritüel eriştirme" zımnında söylediklerimizle İslâmî tatbikatta yaşanagelmiş olanların, meselâ tekke ve medrese geleneğindeki seçkin ve mütekâmil terbiye sahnelerinin mukayesesini ehline tevdî ediyoruz. "Nefs" terbiyesindeki tekâmül basamaklarının, "kâmil" bir rehber tasarrufuyla tek tek aşılması... Batı, çözümün aranacağı istikameti sezmekte; ama daha ilk birkaç adım sonrasında pes etmektedir sanki. İslâm dışı tatbikatların çocuk eriştirmeleri de, belki biri himmet eder diye cami avlusuna çocuk terketmeye benzemekte!.. Doğrusu, bu sahibsizlerin "nefs-ego"sunu farklı bir maskeyle tebârüz ettirme yönünden, şeytan pek başarılı himmet etmekte!.. Çocukların bu sahibsizliğine bakınca, varoluşçuların, kişinin dünyada "tek başına bırakılmış", "terkedilmiş" olduğuna dair tesbitlerine hak veresi geliyor insanın.

Kitabda, bir de "sahte eriştirme" mekanizmalarından bahsediliyor ki, hapisanelerdeki, asker ocaklarındaki, çetelerdeki, hücre evlerdeki "sahte" merasim veya "şahsiyetsizleştirme" tatbikatları bunlar... "Nefs-ego"yu öldürmek veya dizginlemek yerine, onu "başka bir kılıkta", belki sadist belki mazohist kisveyle "yeniden" hortlatmak; yani çocuğu yahut koca çocuğu yetişkinliğe bir türlü "eriştirememek"...

Yalnız şu husus bilhassa vurgulanıyor ki, mesele erkekteki çocuğu öldürmek değildir, ama onu, çocukluğun erkeksi güçlerini "aşkınlaştırmak"tır, idealin emrine vermektir. Bugün, birçok terapistin, psikoloğun, psikiyatristin, psikanalistin ve "eriştirme" erbâbı olarak kendilerini takdim edenlerin yaptığı ilk şeyin de, genellikle, erkeklerdeki bu hayat kaynağını, bu ışıltılı ve kabına sığmayan müessir enerjiyi doğru değerlendirememek, hemen "ego" diye yaftalayıp imhâya yönelmek ve istidadları "vasat-ortalama-gri" bir sahaya mahkûm etmek olduğu tenkid ediliyor eserde. Ve asıl imha edilmesi veya doğru yöne kanalize edilmesi gerekenin, "başkasına saldırgan" veya "âciz" egoist tutum, bu muvazenesiz ve sahte güç veya güçsüzlük gösterileri olduğu işaret ediliyor. Çocuktaki bu enerjinin, aslında "devâsâ" bir dehânın, istidadın sesi olduğu ama, erişkinliğe doğru, aid olduğu "merkez"le, "Küllî Ruh"la, "Kollektif Şuurdışı" enerjisiyle yeniden doğru bir irtibatı kurulamazsa, ortaya, bu enerjisini "fânî-sınırlı" nefsiyle aynîleştirebilecek "sapkın-egoist" koca çocukların çıkacağı ısrarla anlatılıyor.

Aşağıda, hem "çocukluk" hem de "yetişkinlik-olgunluk" arketipleriyle erkeği anlamaya; anlaşılır olması bakımından biraz da şemalaştırmaya çalışacağız, kitaba sâdık kalarak.

"Dehâ", "Küllî Ruh", "Kollektif Şuurdışı" tarzında yaklaşılabilecek "küllî merkez"e, uygun bir bağlantıyla yönelmiş muvazeneli, bütünlüklü, yetkin "çocukluk" arketipleri burada şöyle sıralanıyor:

"Mukaddes Çocuk", "Kahraman", "Erken Büyümüş Çocuk", "Ödipal Çocuk"...

Akabinde, sözkonusu "çocukluk" arketiplerinin "yetişkinlik"teki muvazeneli karşılıkları, aşkınlaşmış "üst" basamakları olarak da şu "olgun erkeklik" arketipleri sıralanıyor:

"Kral", "Savaşçı", "Büyücü", "Âşık"...

Ki, bu dört "erkeklik biçimi", Benedetto Croce'nin, insan faaliyetlerini dört "temel faaliyet biçimi"ne ayırmasına karşılık geliyor sanki; tekrar hatırlarsak:

Sezgi, Bedâhet, İman; kâinata ve hâdiselerine, "tek"lere dönük ilk teorik "idrak"... Beş duyu yoluyla algılarımız da bu çeşittendir ama, "sezgi" daha geniş şümûllü bir mefhumdur; parçada bütünü, varlığın "bir"liğini sezerek idrak gibi ... Müşâhede... «Ruhun "nasıl" tavrı»...

Mantıkî Düşünme; teklerin, hâdiselerin bilgisinden hareketle, ruhun "küllî zorunluluklar"ın teorik bilgisine varıp içeride aklen "toparlanması" tarzında, "kavramlaştırıcı-kanunlaştırıcı" idrak... Önceki basamağın üzerinde yükselir. "Önce müşâhede, sonra muhakeme"... «Aklın "niçin" tavrı»...

İradî Faaliyetin Ekonomik-Faydalı Biçimi; iradî faaliyetin muhtevâ olarak dışa açılması, kâinatı ve hâdiselerini, "tek"leri hedeflemesi, "istemesi" tarzında pratik... "Vasıta-değer"ler alanı bir bakıma... “Ahlâkî” olanın üzerinde tecelli ettiği “faydalı” yön... Önceki basamaklar üzerinde yükselir. "Bilinen"i arar ve "ister" ya insan!..

İradî Faaliyetin Ahlâkî Biçimi; tek tek hedeflediği muhtevâ dışarıda da olsa, iradî faaliyetin dış bir motifle ve kuru bir faydacılıkla, nefsânî bir sevkle değil de, "ahlâkî zorunluluk" duygusuyla gerçekleştirilmesi ve bu duygunun dayandığı "küllî zorunluluklar"ın tâyini tarzında yeniden içte "toparlanma" pratiği... "İdeal-değer" olarak, “ekonomik-faydalı” faaliyetin bâtınıdır diyebiliriz buna; yapanın kasdına nisbetle tabiî. "Vasıta-değer" rolü yükler o, "ekonomik-faydalı" muhtevâya!.. İç ve dış cebhesiyle "hukuk"un bütünlüğe kavuştuğu kat!.. Önceki basamaklar üzerinde yükselir ve tesiri hepsini kuşatır. “İdeal”; teorik ve pratik tüm faaliyetlerimizin içine sinmiş olarak, hepsinde tecellî eder. Gören de, düşünen de, isteyen de "benliğimiz" neticede; tüm melekelerimiz içiçe!.. "İdeal"e uygun veya zıd da olsa, benliğimizden hareketle "duygu, düşünce ve iradî faaliyet" olarak üç yöne açılan faaliyetlerimizin hepsi, ideale nisbetle "değer" ve "mânâ" kazanır. İdeal, pratiğimizi değerlendirip istikametlendiren "kalbimiz" ve onun teorik faaliyet zemini olarak ideoloji, "aklımız-zihnimiz-beynimiz" mesâbesindedir diyebiliriz. Tüm sonluların sonsuza izâfetle varoluşu gibi; ideal, içimizdeki sonsuzluğa dönük yöndür ve tüm faaliyetlerin "ruhî çaba"ya nisbet edilmesine dairdir, diyebiliriz. Ruh, kalb, ideal, sonsuz derken; faaliyetlerimizin, kelimelerimizin ve kavramlarımızın toplandığı ve dağıldığı "merkez"e işaret ederiz, demek mümkün... Croce’nin ifâdesiyle insan, "teorik faaliyetleriyle kâinata yaklaşır, onu anlayıp kavrar; pratik faaliyetleri ile de onu değiştirir!”...

Tedaî bu ya:

"Kral" erkek, sanki, "Pratik-İradî Faaliyetin Ahlâkî Biçimi"nin kutublaştığı tecelligâh...

"Savaşçı" erkek, sanki, "Pratik-İradî Faaliyetin Ekonomik-Faydalı Biçimi"nin kutublaştığı tecelligâh...

"Büyücü" erkek, sanki, "Teorik Faaliyetin Mantıkî Biçimi"nin kutublaştığı tecelligâh...

"Âşık" erkek, sanki, "Teorik Faaliyetin Estetik-Sezgi Biçimi"nin kutublaştığı tecelligâh...

Gerçi hepsi içiçe ve temelde "bir" aksiyonun, "ruhî çaba"nın yönleri hâlinde... "Var olma", "var kalma" ve "zamanı aşma" gayesinin tezâhürleri hâlinde... Tümü, tek bir kişide, belki farklı derecelerde, tecellî eder, edebilir, etmesi de gerekir.

Sözün burasında, âciz ve eksik izâh gayretimizi bir tarafa bırakıp, bir İslâm büyüğünün bahsimize ışık tutan tesbitine dikkat kesilelim. Şebüsterî Hazretleri "Gülşeni Râz” adlı eserinde şöyle buyuruyor:

"Güzel ve iyi huyların aslı olan huylar adalet, sonra hikmet, iffet ve yiğitliktir.

Hakîm oluş, işte güçte ve sözde doğru olmaktan ibarettir. Bu dört huyla huylanan kişinin

Canı da hikmeti duymuş, bilmiştir, gönlü de. Bir şeyin, ne üstüne düşüp uzun uzun düşünür; ne aldırış etmeyip boşlar.

Şehvetini namuslulukla örter.. şehvete fazla düşkün oluş da şehvetten kesilme gibi kendisinden uzaklaşır.

Yiğit olur, alçaklanmadan da arıdır, ululanmadan da.. kendisinde korku da yoktur, kızgınlık da.

Yolu, yordamı adalet oldu mu zulmü yoktur, huyu güzelleşir.

Bütün iyi huyları ortadır.. bir huyda ne ileri gider, ne geri kalır.

Her şeyde ortayı gözetme dosdoğru sırata benzer.. iki tarafı da sanki cehennemin ta dibi.”

Şu ân için söylediklerimiz ve söyleyeceklerimizin tümü, tashihe açıktır ve bugünkü bakışımız çerçeve ve kapasitesincedir. Yeter ki, içinde sadra şifâ veya şifâya yardımcı unsurlar bulunsun. İcadcısı olmasa da, hiç olmazsa, nakledicisi olsun!..

Tüm bu "muvazeneli-bütünlüklü" arketiplerin herbiri için de, bu muvazeneye ulaşamamış ve ifrad-tefrid yönlerinde "sapmış" iki "muvazenesizlik" tesbit ve târif edilmeye çalışılıyor sözü edilen kitabta.. Meselâ, "Mukaddes Çocuk" için: "Minik Tiran" (aktif sapma-ifrad) ve "Âciz Prens" (pasif sapma-tefrid)... "Kral" için de: "Tiran" ve "Âciz"... Kitabın kendisi kitabçılarda, geniş bir özetiyse internette bulunabilir.

Netice olarak şu söylenmek isteniyor eserde:

Ne zannettiğin kadar güçlüsün; haddini bil!.. Ne zannettiğin kadar âcizsin; potansiyelini bil!.. Mütefekkir'e kulak verelim sözün burasında:

"Allah, kimseye kemâli tam olarak vermemiştir"...

Öyleyse bize düşen, eksiklerimizi olabildiğince ikmâl etmeye bakmak, sınırlarımızı iyice farkettiğimiz noktada başka dostlarımıza veya başka insanlara ihtiyacımızı şuurlaştırmak, evsahibi değil kiracı olduğumuz şuuruyla sorumluluk idrakını kuşanmak, haddimizi bilmeyi de öğrenip, idealimizin düşmanları dışında, insanoğlunun yanında vakûr ama "kul gibi oturup, kul gibi kalkmak"...

Fakat aynı zamanda, "O'nun halifesi" olma şuuruna liyâkat kesbetme yolunda, tüm potansiyellerimizi harekete geçirmeyi hedefleyen müthiş bir ihtiras ve aşkla çalışmak, aramak, araştırmak, bulmak, yaygınlaştırmak, paylaşmak, insanların hakkını zâyi etmeden sınırlarımızı zorlamak, nefse yük yüklemeyi ve onu buna alıştırmayı ihmâl etmemek; kısaca, dünyaya hâkim olmak, idealimizi insanlığa ve dünyaya hâkim kılmak!..

Kaynak: Aylık Dergisi, Şubat 2009